Kiến trúc cổ Ai Cập

Bối cảnh thiên nhiên xã hội
Từ hai vạn năm trước CN, tại vùng núi cao ở Đông Bắc châu Phi đã có con người sinh sống
Đến thế kỷ thứ Vl-V trước CN, tổ tiên người Ai Cập đã di cư xuống vùng thấp thuộc hạ lưu sông Nil (hình 29). Đây là một trong hai con
sông lớn nhất thế giới&, tựa lưng vào sa mạc Sahara. Hằng năm nước lũ sông Nil bồi đắp lớp phù sa màu mỡ cho cả một vùng, khiến cây cối tốt tươi, trồng trọt thuận lợi.
Người Ai Cập cổ đại sống chủ yếu bằng nghề nông. Đến khoảng năm 3500 trước CN, xã hội thị tộc Ai Cập phân hoá thành 2 giai cấp: quý tộc + chủ nô và nông dân công xã + nô lệ. Chế độ nhà nước chuyên chế độc quyền ra đời. Dân chúng phải tôn thờ vua như những vị thần sống, gọi họ là các Pharaôn. Pharaôn có quyền lực không hạn chế. Lời nói của họ là luật pháp. Nô lệ bị đối xử tàn nhẫn, nhưng lại là lực lượng nuôi sống và kiến thiết xã hội.
 Phân kỳ và đặc điểm kiến trúc
Kiến trúc cổ có thể phân ra 3 thời kỳ chính:
– Tiền vương quốc và cổ vương quốc (4000-2100 trước CN).
– Trung vương quốc (2100 -1600 trước CN).
– Tân và Hậu vương quốc (1600 – 30 trước CN).
Đặc điểm chung của kiến trúc cổ Ai Cập là:
– Công trình công cộng có quy mô lớn và cực lớn nhằm phục vụ việc tôn vinh người chết, đặc biệt là các Pharaôn, cũng như phục vụ các nội dung tôn giáo (hình 30).
* Sông Amazon ở Nam Mỹ dài 6.750km, đổ vào Đại Tây Dương. Sông Nil dài 6.500km, đổ vào Địa Trung Hải. 
– Công trình thường có bố cục cân xứng qua trục dọc. Cột hình vuông và tròn, vừa để chịu lực, vừa để trang trí, với nhiều chạm khắc hình chim thú, hoa lá, đôi khi có cả hình mặt người.
– Nhà ở thường có sân trong và hành lang. Mái bằng được dùng làm sân thượng. Tường nhà xây dưới to trên nhỏ. Vật liệu làm nhà chủ yếu là bùn, rơm, đất sét, gạch không nung, gỗ và đá.
Kiến trúc thời kỳ Tiền vương quốc và Cổ vương quốc (4000 – 2100 trước CN)
Loại hình kiến trúc đáng kể nhất thời kỳ này là kiến trúc lăng mộ. Lăng mộ thông dụng dùng cho các nhà giầu và vương giả gọi là Maxtaba. Những Maxtaba này có dạng hình hộp đặc kín, có cửa giả, có phòng để hài cốt và một số buồng sâu dưới đất dùng vào việc cúng bái, tế lễ.
Người Ai Cập cổ đại quan niệm rằng cuộc sống vĩnh hằng của con người là thời kỳ sau khi chết. Vì vậy họ không chỉ chăm lo nhà cửa cho người sống, mà còn đặc biệt chú trọng xây dựng các cơ ngơi cho người chết. Ướp xác, xây dựng lăng mộ nguy nga với đồ vật đủ tiện nghi, các tượng gia nhân v.v…, là việc làm rất phổ biến, đặc biệt với những yếu nhân trong xã hội.
Đối với các Pharaôn, xác chết được ướp và đặt trong những ngôi mộ khổng lồ gọi là Kim tự tháp. 

Kiến trúc cổ Ai Cập 1

Kim tự tháp Đgiôxê
Công trình Kim tự tháp dạng giật cấp sớm nhất được biết đến là Đgiôxê (hình 31), được xây dựng khoảng nằm 2800 – 2700 trước CN (thuộc Vương triều thứ III), do một quan đầu triều được mệnh danh là “Thánh” (Divine) Imhôtép chỉ huy.
Đây là một quần thể công trình có bố cục cân đối, hài hoà, đường nét dứt khoát, nhất quán, bao gồm Kim tự tháp, các đền thờ ở phía Nam và hai sân ở hai phía Nam – Bắc. Quần thể này được bao bọc bằng bức tường cao 10m, dài 555m, rộng 278m. Chiều dày tường 7m đủ rộng để có thể đi lại ở bên trên. Toàn bộ công trình được làm bằng đá hộc thô, bên ngoài ốp bằng những tấm đá vôi màu trắng hoặc màu sáng. Trên suốt chiều dài bức tường rào quanh thành, chỉ có một lối ra vào duy nhất được mở về phía Nam để đảm bảo an toàn (hình 32).

Kiến trúc cổ Ai Cập 1

Quẩn thể Kim tự tháp ỞGhidê
Nổi bật nhất, có tiếng vang lớn về quy mô và nghệ thuật, tiêu biểu cho nền kiến trúc cổ Ai Cập là quần thể kim tự tháp ở Ghi dê, xây dựng vào khoảng những năm 2600 – 2550 trước CN (thuộc Vương triều thứ IV). ở đây có ba Kim tự tháp lớn là Khêốp, Kêphơren và Mikêrinox. Ngoài ra còn phải kể đến tượng nhân sư, các đền thờ và phần mộ của tầng lớp quý tộc được xây dựng rất nhiều ở xung quanh.
Kim tự tháp Khêốp
Được xây dựng trước tiên và có kích cỡ lớn nhất. Đáy vuông 233m X 233m, chiều cao 146,59m. Kim tự tháp này được xây từ 
2.300.000 viên đá tảng đẽo. Mỗi viên đá nặng từ 2,5 đến 3 tấn, xếp thành hàng, dưới to trên nhỏ. Hàng dưới cùng cao 1,5m. Hàng thứ hai 1,25m. Hàng thứ ba 1,2m. Hàng thứ tư 1,1m. Các hàng tiếp theo cứ nhỏ dần từ 0,90m đến 0,65m. Hàng đá trên cùng có chiều cao là 0,55m. Bề mặt ngoài Kim tự tháp có tổng diện tích là 53.000m2, được ốp bằng 115.000 phiến đá vôi nhẵn kích thước đều nhau. Mạch vữa rất nhỏ, chỉ bằng 0,5cm. Đá được lấy từ mỏ đá lộ thiên bên hữu ngạn sông Nil. Để chở được đá về bên tả ngạn nơi xây Kim tự tháp người ta đã làm một con đường dài 9km rộng 18m, lát đá được mài nhẵn mặt. Độ dốc cao nhất là 15m. Riêng con đường này phải làm trong 10 năm.
Từ hướng Bắc có một hành lang dài dẫn tới phòng đặt quan tài vua Khêốp.
Kim tự tháp Kêphoren và tuọng nhân sư(Xphinx)
Lớn thứ hai trong quần thể ở Ghidê, Kim tự tháp Kêphơren cao 143,3m đáy vuông 215,25m X 215.25m. Những đền đài ở đây cũng được xây bằng đá với những hàng cột đứng tự do. ở mỗi đẩu cột đều có tượng các ông vua ngồi trẽn ngai được tạc bằng đá có 
phủ các màu xanh, vàng. Tượng Kephơren lớn nhất, ngồi trên ngai vàng với tư thế bình tĩnh và vĩ đại như một vị thánh.
Trong điêu khắc cổ Ai Cập, tượng mình sư tử có đầu người hoặc đẩu dê là một hình tượng rất phổ biến, dùng để đặt ở các đền đài. Có đền có tới 500 bức tượng như vậy (hình 40).
Dọc đường đi tới đền Khêốp cách tháp Kêphơren không xa có một bức tượng đầu người mình sư tử cực kỳ lớn hết sức độc đáo, gọi là Xphinx, được tạc vào thế kỷ XXI trước CN. Tượng này dài 56m, cao hơn 20m. Chỉ riêng tai tượng đã dài 2m. Có giả thiết cho rằng đây chính là hình tượng của vua Kêphơren. Nó không chỉ thể hiện sức mạnh trí tuệ của con người mà còn cả sức mạnh cơ thể cường tráng của một con sư tử. Cũng có giả thiết cho đây là người canh gác cho giấc ngủ của vua. Tượng nhân sư làm tăng vẻ uy nghi thần bí, làm cho người dân phải khiếp sợ. Từ lời đồn đại rằng bên trong tượng có thể có các phòng tế thẩn và đường ngẩm, mà vua Napôlêông Bônapác năm 1795 đã nã đại bác phá hủy mất phần mũi của đầu tượng, vết tích đó vẫn còn nguyên cho đến tận ngày nay.
Kim tự tháp Mikêrinôx
Là tháp nhỏ nhất trong ba tháp ở Ghidê với chiều cao 66m đáy vuông 108m X 108m. Hầm mộ của Kim tự tháp này đặt ở dưới sâu, có hai lối vào.
Những đền thờ xung quanh được xây bằng gạch mộc và gỗ. Kích cỡ và vật liệu khiêm 
tốr của các đền đài Kim tự tháp Mikêrinòx chứng tỏ vào thời kỳ này, nền kinh tế xã hội đã có phần sút kém.
Đời con trai của Mikêrinôx lả quốc vương Sepxexkap chỉ xây cho mình lăng bằng gạch xấp xỉ với lăng mộ các nhà giẩu cùng thời.
Qua quần thể Kim tự tháp Ghidê có thể nhận thấy rõ những thành tựu của nghệ thuật điêu khắc, đồng thời thấy được vai trò quan trọng và chủ đạo của kiến trúc.
Một câu nói của người Ảrập còn được lưu truyền đến ngày nay chứng tỏ giá trị lớn lao của các Kim tự tháp: “Tất cả đều sợ thời gian, nhưng thời gian lại sợ Kim tự tháp”.

Related posts