Kiến trúc Hy Lạp thời kỳ cổ đại (Thời kỳ Elen 323 – 31 trước CN)

Quy hoạch đô thị
Trong quy hoạch đô thị cổ Hy Lạp có hai thành tố đáng lưu ý là các acrôpôn và các agora.
Acrôpôn là từ để chỉ chung cho những nơi diễn ra các sinh hoạt tinh thần và tín ngưỡng của thị dân, thường chiếm ngự các khu đất cao trong thành phố. Các mặt đền xây ở đây đều nhìn về hướng Đông, hoà quyện với thiên nhiên để tạo nên những thắng cảnh. Trong thời kỳ cổ đại Hy Lạp đáng, chú ý là acrôpôn ở Pecgam với cách bố trí tự do theo triền đất.
Mỗi đô thị được chia thành 2 khu rõ rệt: khu trung tâm có các phô’ quan lại và thương gia giầu có, khu ngoại vi cho thợ thủ công và dân nghèo. Chạy qua trung tâm có một hoặc hai đường phố chính, vuông góc nhau, có chiều rộng tư 7m đến 7,5m, rộng hơn các phố còn lại tới 2 hoặc 3m. Khu trung tâm (agora) thường được đặt ở nơi giao nhau giữa hai phố này.
Thời cổ Hy Lạp có rất nhiều thành phố được xây mới hoặc được cải tạo một cách cơ bản như Priena, Milê, Pecgam, Assos, Ephe v.v…

Kiến trúc Hy Lạp thời kỳ cổ đại (Thời kỳ Elen 323 - 31 trước CN) 1

Thành phô Priena
Nằm cách bờ biển 4 – 5km, được khởi xây từ cuối thế kỷ thứ IV trước CN và gắn với tên tuổi nhà kiến trúc Phiphây. Dân sô’ khoảng 5000 người. Đường phố xếp theo hình bàn cờ, hướng Bắc – Nam và Đông – Tây.
Agora của thành phố này là một quảng trường hình chữ nhật có kích thước 75,6m X 46,3m, quây ba mặt bằng hàng hiên với thức cột lôni. Chỉ riêng mặt lối vào mới dùng thức cột Đỏri. Thành phô’ được đặt trên sườn núi khá dốc, tựa lưng vào ngọn đồi đã có thời là một acrôpôn tráng lệ. Việc áp đặt cứng nhắc nguyên lý quy hoạch theo ô bàn cờ ở đây đã gây nên một sự bất tiện lớn về giao thông, tạo nên những bậc thang rất cao không mấy thuận lợi cho việc đi lại.
Thành phô Milê
Milê là thành phô’ ven biển, được mở rộng và quy hoạch mới hoàn toàn, với mạng đường phô’ nằm hơi chệch khỏi hướng Bắc Nam. Giống như các đô thị cổ Hy Lạp khác, ở đây có đẩy đủ các kênh cấp và thoát nước. Đường sá và quảng trường được lát gạch, Bức tường thành dày 11m dài tới 11,2km với nhiều tháp canh. Trung tâm Milê chia làm 3 khu vực: Bắc, Trung và Nam. Agora phía nam dài 161,5m rộng 115,7m, có hệ cột phức hợp: phía ngoài dùng thức Đôri, phía trong – lôni .
Trong các khu ở với kích thước trung binh 35 X 45m có từ 4 đến 6 căn hộ, mỗi hộ chiếm từ 270m2 (15m X 18m) đến 380m2 (16m X 24m). Một số nhà giầu chiếm những mảnh đất khá lớn. Nhà xây bằng đá, có nhiều phòng. Các tường bên trong trát vữa hoặc ốp đá cẩm thạch hết sức cầu kỳ sang trọng, cửa sổ nhỏ đặt cao, có lưới bảo vệ. Ánh sáng lấy từ sân trong qua một hàng hiên. Loại sân thoáng này rất được ưa chuộng trong nhà ở. Các tường ở phía tiếp giáp với đường phố bị xây kín đặc .
Trái với cách trên, những nhà trung lưu mở cửa ra phía đường để bán hàng hoặc làm nghề thủ công. Có cả loại nhà 2 tầng, thậm chí một số nhà còn làm cả bể bơi nhỏ trong sân.
Công trình cõng cộng
Ngoài các công trình thương mại và quốc phòng, thời gian này còn phát triển mạnh mẽ việc xây dựng các công trình công cộng với nhiều chức năng khác nhau, đặc biệt là những nhà họp đại biểu nhân dân thành phố.
Nhà Đại biểu nhân dân thành phố Priena có mặt bằng vuông, với 640 chỗ ngồi có bậc xếp theo hình chữ u, được xây dựng vào thế kỷ thứ II trước CN .
Nhà họp Hội đổng thành phố Milê xây dựng vào các năm 175 – 164 trước CN có mặt bằng vòng cung với 1500 chỗ ngồi. Trong phòng họp có 4 trụ tròn đặt trên các đế vuông.
Những tòa nhà hội họp đều có quy mô khá lớn, có hình thức mang tính hoành tráng. Mặt nhà và nội thất được nghiên cứu phong phú, dùng nhiều vật liệu quý mà trước đó chỉ thấy có ở các đền đài.
Nhà hát đươc xây dựng hầu như ở tất cả các đô thị cổ Hy Lạp, với nhiều cải tiến so với thời cổ điển : phá sàn tầng hai, bỏ tường, nới rộng khoảng cách các cột ở phần sân khấu. Với kinh nghiệm của hàng ngàn năm xây dựng nhà hát ngoài trời, chất lượng âm thanh, tầm nhìn trong nhà hát thời Hy Lạp cổ đại đạt đến độ lý tưởng. Sự sắp xếp hợp lý các thành phần và tỷ lệ kiến trúc, mối quan hệ giữa lượng người xem đông đúc, người diễn vui vẻ, có trình độ diễn xuất cao cùng với khung cảnh tự nhiên tuyệt diệu xung quanh… tất cả những yếu tố đó kết hợp lại đã tạo nên những tác động tinh thần – tình cảm phong phú và tốt đẹp, thể hiện được đặc thù dân chủ trong cuộc sống của con người Hy Lạp cổ đại.
Một điển hình là nhà hát thành phố Priena được xây dựng vào cuối thế kỷ IV – đầu thế kỷ thứ III trước CN, có sức chứa 5000 người. Khán đài hình nửa ô van, đường kính 13,54m. Ngồi ở khán đài này có thể thưởng ngoạn cảnh đẹp của khu trung tâm và bờ biển.
Trong các dạng nhà công cộng cổ Hy Lạp còn thấy nhiều loại trường huấn luyện thể thao, sân vận động, thư viện. Khác với sân vận động ở Priena, sân vận động Milê có khán đài hình vuông ở cả hai phía. Sân thi đấu dài 194,5m rộng 27,44m. Khán đài phía 
Đông Bắc có các bậc ngồi cao 40cm đục trong vách đá. Chỉ có một phần phải dùng đất đắp lên cho cao.
Các công trình tôn giáo tín nguỡng
Thời kỳ cổ đại Hy Lạp tuy không có được các kiệt tác như Páctênông, nhưng các công trình tôn giáo tín ngưỡng cũng đã phát triển trên một quy mô khá rộng lớn. Lúc này, giữa tôn.giáo và chính quyền các thành phố đã thiết lập được mối quan hệ rất khăng khít. Cùng với sự kết hợp giữa quy hoạch và công trình ở các khu trung tâm, những giải pháp mới về bố cục ngôi đền đã làm biến đổi hẳn bộ mặt kiến trúc. Có đền đạt đến chiều dài trên 100m, rộng trên 50m và hàng cột cao tới 20m.
Các loại đền thờ thần Dớt và các thần khác có quy mô khác nhau. Các cổng đền, mộ chí, ban thờ, quan tài có tạc hình được xây dựng rất nhiều. Nhiều nhà giầu đã lập các gian thờ riêng ngay tại nơi ở với nhiều tượng, tranh, chạm khảm đá rất phong phú về đề tài tôn giáo.
Kiến trúc thời kỳ cổ đại Hy Lạp (thời kỳ Êlen), bằng con đường thực tiễn cũng như lý thuyết, đã hình thành được nhiều phương pháp cấp tiến trong thiết kế quy hoạch và hoàn thiện công trình đô thị, tạo dựng các quần thể trung tâm, phát triển nhiều loại hình thương mại và công cộng, các dạng nhà ỏ kiểu mới (hình 103).
Sức biểu cảm nghệ thuật của kiến trúc thông qua bố cục và hình khối, qua sử dụng hệ thức cột một cách tự do và quan niệm mới
về tổ hợp nghệ thuật, các phương tiện kỹ thuật mới thời kỳ Elen đã có ảnh hưởng tới những giai đoạn phát triển kiến trúc về sau này, đặc biệt là kiến trúc La Mã , kiến trúc Tây và Đông Âu, kiến trúc Tiểu Á và Bắc Mỹ

Related posts